Tiếng gà trưa ở quê không giống tiếng gà sáng. Buổi sáng, gà gáy như thúc người ta dậy nhóm bếp, ra đồng, mở hàng. Buổi trưa, tiếng gáy dài hơn, lẻ loi hơn, như một sợi chỉ kéo ngang qua cái nắng đang đứng yên. Nó không gọi ai đi đâu cả. Nó chỉ nhắc rằng trong một mái nhà cũ, đời sống vẫn đang thở.
Nhà bà ngoại tôi lợp ngói âm dương, rêu bám ở mép hiên. Mỗi mùa mưa, nước nhỏ xuống vài chỗ quen thuộc, bà đặt thau hứng không cần nhìn. Tôi từng hỏi sao không thay mái mới cho khỏi dột. Bà cười, nói nhà già cũng như người già, sửa được chỗ nào thì sửa, thay hết rồi còn gì là quen. Hồi nhỏ tôi chưa biết quý cái quen. Tôi chỉ thấy nhà nóng, tối, nhiều bụi và đầy tiếng gà.
Đàn gà của bà hơn chục con. Con trống lông đỏ sậm có thói quen nhảy lên bờ lu mỗi trưa rồi gáy một tràng. Tôi đang lén đọc truyện dưới mùng cũng giật mình. Bà nằm trên bộ ván, nghe tiếng gáy thì nói thằng này đúng giờ dữ. Tôi bực, bảo nó ồn. Bà nói tiếng gà làm nhà đỡ vắng. Câu ấy lúc đó tôi bỏ qua, vì tôi đâu biết một ngày nào đó nhà sẽ vắng thật.
Một trưa, tôi làm bể cái chén sứ viền xanh bà quý. Cái chén ấy bà chỉ dùng cúng ông ngoại ngày giỗ. Tôi trèo lên tủ lấy hũ đường, khuỷu tay quơ trúng. Chén rơi xuống nền gạch, vỡ thành ba mảnh. Bà từ sân bước vào, tay còn cầm rổ thóc cho gà. Tôi đứng cứng người, chờ bị mắng. Nhưng bà chỉ nhìn mảnh chén, rồi hỏi tay có đứt không.
Tôi bật khóc. Bà cúi xuống nhặt từng mảnh, đặt lên tờ báo cũ. Bà nói đồ quý vì nó giữ kỷ niệm, nhưng người còn sống mới là chỗ để thương. Bể chén thì buồn, đứt tay mới đau. Ngoài sân, con gà trống lại gáy. Tiếng gáy rơi vào đúng lúc tôi khóc, làm ký ức về cái chén bể không còn sắc nhọn nữa. Sau này, mỗi lần nghe tiếng gà trưa, tôi lại nhớ bàn tay bà nhặt những mảnh vỡ mà không làm tôi sợ thêm.
Bà không dạy bằng những bài học lớn. Bà dạy bằng cách chừa phần cá ít xương, bằng việc đắp lại cái mùng khi tôi ngủ đá tung, bằng câu “may rồi” giữa chuyện tưởng rất xui. Trong nhà bà, mọi thứ cũ đều có lý do để tồn tại: cái thau móp để hứng nước, cái ghế thấp để ngồi nhặt rau, cái chổi tàu cau để quét sân. Cả tiếng gà trưa cũng vậy. Nó là một phần của mái nhà, như mùi khói bếp và bóng bà ngoài hiên.
Mấy năm sau nhà được sửa. Cậu thay gần hết ngói, nâng nền, làm cửa sắt. Đàn gà không còn vì hàng xóm than ồn, với lại người trong nhà đi làm hết không ai chăm. Nhà sáng hơn, sạch hơn, chắc chắn hơn. Ai cũng nói tốt. Tôi cũng nói tốt, nhưng khi về nằm trưa, tôi thấy thiếu một âm thanh. Không còn tiếng gáy trên bờ lu, không còn bà lẩm bẩm đúng giờ dữ. Cái im lặng mới sạch sẽ nhưng lạnh hơn.
Ngày bà mất, trời nắng. Người đến viếng ngồi đầy hiên. Tôi nghe tiếng dép kéo, tiếng nhang cháy, tiếng người nói nhỏ, nhưng không nghe tiếng gà nào. Lúc ấy tôi mới hiểu câu bà nói năm xưa. Có những âm thanh làm nhà đỡ vắng không phải vì nó hay, mà vì nó chứng tỏ còn một nhịp sống quen đang ở đó. Khi nhịp sống ấy mất, khoảng trống mới hiện ra.
Bây giờ tôi sống nơi tiếng xe nhiều hơn tiếng chim. Thỉnh thoảng trong hẻm có nhà ai nuôi gà, tiếng gáy vang lên lạc lõng giữa bê tông. Người ta khó chịu, còn tôi thường đứng yên một chút. Trong tiếng gáy ấy có mái ngói rêu, cái chén sứ vỡ, bàn tay bà ngoại, và một đứa trẻ từng được tha lỗi rất nhẹ nhàng. Tôi không còn thấy tiếng gà trưa ồn nữa. Tôi thấy nó như một cánh cửa mở về nhà cũ.
Nếu một ngày đi ngang một mái nhà quê và nghe tiếng gà trưa, tôi mong mình đừng vội. Tôi sẽ đứng lại để chào phần tuổi thơ còn nằm dưới mái ngói. Có thể bà không còn, con gà cũ không còn, cái chén viền xanh đã vỡ từ lâu. Nhưng trong tiếng gáy kéo dài qua nắng, tôi vẫn nghe một căn nhà cũ nói khẽ: về rồi đó hả con.
Điều làm câu chuyện “Tiếng Gà Trưa Bên Mái Nhà Cũ” còn ở lại không phải là một biến cố thật lớn, mà là những chi tiết rất nhỏ: tiếng gà trưa, mái ngói rêu, chén sứ viền xanh, bà ngoại, bộ ván cũ. Những chi tiết ấy giống mấy hạt bụi vàng trong nắng, bình thường thì không ai nhặt, nhưng khi nhìn lại mới biết chúng đã phủ lên cả một đoạn đời.
Tôi muốn bài này giữ lại hơi thở riêng của nó, vì mỗi ký ức và mỗi chiêm nghiệm đều có một đường đi khác nhau. Có bài đi qua tiếng người, có bài đi qua mùi bếp, có bài đi qua một khoảng lặng. Riêng bài này phải đi chậm, để người đọc không chỉ hiểu câu chuyện, mà còn nghe được tiếng động của nơi nó sinh ra.
Nếu đọc vội, ta sẽ tưởng câu chuyện chỉ nói về một cảnh cũ. Nhưng ở bên dưới cảnh cũ ấy là cách người ta đối xử với nhau khi không có nhiều điều kiện để phô bày. Một lời nhường, một lần đợi, một bàn tay đưa ra đúng lúc, tất cả đều làm nên phần ấm mà thời gian không dễ lấy đi.
Nhiều năm sau, khi đời sống đã thay hình đổi dạng, điều còn sáng nhất trong trí nhớ không phải là ngày tháng chính xác. Tôi không nhớ hôm ấy là thứ mấy, cũng không nhớ trời nắng bao nhiêu độ. Tôi chỉ nhớ cảm giác trong lòng mình đã đổi khác, như có ai khẽ dịch một cái ghế để mình ngồi xuống yên hơn.
Bởi vậy, kết thúc của bài này không phải một câu khuyên lớn. Nó chỉ là một cái nhìn quay lại: nhìn quê, nhìn người, nhìn chính mình sau nhiều lần đi xa. Có những điều không cần được gọi là bài học mới thành bài học; nó chỉ cần âm thầm ở đó, rồi một ngày ta lớn lên và nhận ra mình đã được dạy từ lâu.
Điều làm câu chuyện “Tiếng Gà Trưa Bên Mái Nhà Cũ” còn ở lại không phải là một biến cố thật lớn, mà là những chi tiết rất nhỏ: tiếng gà trưa, mái ngói rêu, chén sứ viền xanh, bà ngoại, bộ ván cũ. Những chi tiết ấy giống mấy hạt bụi vàng trong nắng, bình thường thì không ai nhặt, nhưng khi nhìn lại mới biết chúng đã phủ lên cả một đoạn đời.
