Có một buổi chiều tôi nhận ra mình đã mệt vì thắng. Không phải thắng lớn lao gì. Chỉ là thắng trong vài cuộc cãi vã nhỏ, thắng bằng cách nói câu cuối cùng, thắng bằng việc làm người kia im đi. Lúc ấy tôi tưởng mình giữ được lý lẽ. Nhưng khi căn phòng yên xuống, tôi ngồi một mình bên ly nước nguội và thấy lòng không nhẹ. Cái thắng ấy giống như cầm được một mảnh sành sắc: nắm chặt thì tưởng có vũ khí, nhưng bàn tay mình cũng rớm máu.
Câu chuyện bắt đầu từ một việc rất bình thường. Một người trong nhà làm sai ý tôi. Tôi góp ý, người ấy giải thích, tôi thấy lời giải thích không thỏa đáng nên nói thêm. Từ một câu thành hai câu, từ hai câu thành một buổi chiều nặng. Tôi lôi chuyện cũ ra, người ấy cũng lôi sự mệt mỏi của họ ra. Cuối cùng tôi nói được câu khiến họ không đáp nữa. Tôi đã thắng. Nhưng sau đó mâm cơm im lặng, tiếng đũa chạm chén nghe rất khô. Không ai bỏ đi, nhưng ai cũng như ngồi xa hơn.
Ngày trước tôi hay nghĩ hơn thua là chuyện ngoài đời: chỗ làm, đường phố, những nơi người ta cần tranh phần đúng. Sau này tôi mới thấy hơn thua nguy hiểm nhất khi nó chui vào nhà. Nó mặc áo của sự góp ý, của nguyên tắc, của “tôi chỉ muốn tốt cho anh”. Nó làm giọng nói cao lên mà mình không nhận ra. Nó làm mình nhìn người thân như đối thủ cần thuyết phục, chứ không phải một người cũng đang mệt, đang sợ, đang có phần đúng của họ.
Tối hôm đó tôi đi bộ ra đầu hẻm. Quán nước quen còn mở, bà chủ đang lau bàn. Tôi gọi ly trà đá, ngồi nhìn dòng xe chạy qua. Bên cạnh có hai ông già đánh cờ. Một ông đi sai nước, ông kia cười, không bắt bẻ ngay, chỉ nói: “Đi lại đi, nước đó hư ván.” Tôi ngạc nhiên vì nếu là tôi, chắc tôi đã chỉ ra lỗi thật nhanh. Nhưng ông già thắng cờ kia không cần người bạn mình thua xấu hổ. Họ muốn chơi tiếp với nhau hơn là muốn chứng minh ai giỏi.
Câu “đi lại đi” ấy ở lại trong tôi rất lâu. Có những quan hệ cần được chơi tiếp hơn là phân định thắng thua. Có những người nếu mình dồn họ vào góc, dù mình đúng, sợi dây giữa hai bên cũng sờn đi. Tôi bắt đầu tự hỏi: trong cuộc cãi vã chiều nay, tôi muốn điều gì? Muốn người kia hiểu ra, hay muốn họ cúi đầu? Muốn nhà yên, hay muốn cái tôi của mình đứng giữa nhà như một cái cột quá lớn?
Từ hôm đó, tôi tập dừng. Tập thôi chưa dễ. Lúc nóng lên, trong đầu vẫn có hàng chục câu sắc bén xếp hàng chờ được nói. Có câu đúng, có câu rất đúng, nhưng đúng không phải lúc nào cũng nên buông ra nguyên lưỡi. Tôi học cách uống một ngụm nước trước khi đáp. Học cách nói: “Để lát nữa mình nói tiếp.” Học cách hỏi: “Ý anh là vậy phải không?” thay vì vội sửa. Ban đầu tôi thấy mình yếu đi. Sau mới biết, không nói hết những gì mình có thể nói cũng là một sức mạnh.
Một lần ở chỗ làm, đồng nghiệp nhận sai phần báo cáo khiến cả nhóm bị nhắc. Tôi biết lỗi không phải của mình và rất muốn nói rõ trước mặt mọi người. Nhưng nhìn mặt cậu ấy tái đi, tôi nhớ ông già đánh cờ. Tôi chỉ nói: “Phần này nhóm mình rà lại chưa kỹ.” Sau cuộc họp, tôi gặp riêng cậu ấy, nói rõ chỗ sai, cùng sửa. Cậu ấy cảm ơn, giọng nhỏ. Hôm đó tôi không thắng ai, nhưng công việc xong và tình đồng nghiệp không bị rách. Tôi về nhà nhẹ hơn rất nhiều so với những lần thắng bằng cách làm người khác mất mặt.
Không muốn hơn thua không có nghĩa là để ai muốn làm gì thì làm. Tôi vẫn cần ranh giới, vẫn cần nói điều không ổn, vẫn cần bảo vệ mình. Nhưng cách nói thay đổi. Trước kia tôi nói để kết thúc người khác. Bây giờ tôi cố nói để mở ra một lối sửa. Trước kia tôi nghe để tìm điểm phản biện. Bây giờ tôi nghe để hiểu vì sao người kia đứng ở chỗ đó. Có những lúc vẫn phải cứng, nhưng cứng không đồng nghĩa với cay nghiệt. Một cánh cửa có khóa vẫn có thể không làm ai bị thương.
Tôi cũng nhận ra hơn thua nhiều khi bắt nguồn từ nỗi sợ. Sợ mình bị xem thường, sợ mình không được nghe, sợ nếu nhường một câu thì người ta sẽ lấn tới. Vì sợ nên ta dựng lý lẽ thành hàng rào. Nhưng hàng rào cao quá thì gió cũng khó vào. Có thời gian tôi sống trong hàng rào ấy, lúc nào cũng sẵn sàng đáp trả. Tôi tưởng đó là bản lĩnh. Thật ra đó là mệt mỏi kéo dài.
Khi không còn muốn hơn thua, tôi có thêm chỗ để nhìn người khác như một con người trọn vẹn hơn. Người làm tôi khó chịu cũng có ngày mất ngủ. Người nói sai cũng có điều họ chưa biết. Người thân làm mình buồn có khi cũng đang vụng về với nỗi buồn của chính họ. Nhìn như vậy không làm lỗi thành đúng, nhưng làm lòng mình bớt hẹp. Và khi lòng bớt hẹp, lời nói tự nhiên bớt nặng.
Bây giờ, mỗi khi một cuộc tranh luận bắt đầu nóng, tôi hay tự hỏi: nếu mình thắng câu này, mình sẽ mất gì? Có khi mất một buổi tối yên. Có khi mất sự tin cậy. Có khi mất cơ hội để người kia tự nhận ra. Câu hỏi ấy không làm tôi thành người luôn im lặng, nhưng giúp tôi chọn lại. Có những lời nói ra sẽ sáng đường. Có những lời nói ra chỉ làm khói thêm dày.
Khi không còn muốn hơn thua, tôi không thấy mình thua đời. Ngược lại, tôi thấy mình được trả lại nhiều năng lượng từng đốt vào những trận nhỏ. Tôi có thời gian chăm một chậu cây, nghe hết một câu chuyện, ăn một bữa cơm không vội phản biện. Bình yên không đến vì mọi người đều đồng ý với mình. Bình yên đến khi mình không cần biến mọi khác biệt thành chiến trường.
Điều làm câu chuyện “Khi Không Còn Muốn Hơn Thua” còn ở lại không phải là một biến cố thật lớn, mà là những chi tiết rất nhỏ: ly trà đá, hai ông già đánh cờ, mâm cơm im, báo cáo ở chỗ làm, câu nói cuối. Những chi tiết ấy giống mấy hạt bụi vàng trong nắng, bình thường thì không ai nhặt, nhưng khi nhìn lại mới biết chúng đã phủ lên cả một đoạn đời.
